استان خراسان شمالی

استان خراسان شمالی با مساحتی حدود ۲۸۱۷۹ کیلومتر مربع از ۶ شهرستان بجنورد (مرکز استان)، شیروان ،اسفراین، مانه و سملقان ،جاجرم و فاروج تشکیل شده است. این استان از نظر موقعیت جغرافیایی؛ از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم مرز است. آثار کشف شده در این استان نشان از قدمت تاریخی کهن آن دارد. محوطه باستانی معروف به پهلوان و تپه حیدران جاجرم، قدمتی بیش از ۱۲ هزار سال دارند. قدیمی ترین اثر باستانی پابرجای قبل از اسلام (بنای سنگی اسپاخو) در غرب شهرستان مانه و سملقان در فاصله ۵ کیلومتری شمال شاهراه آسیایی در روستای اسپاخو نیز دلیل دیگری بر صحت این ادعا است.

خراسان شمالي از نظر ناهمواري ها به دو قسمت : الف ) نواحي كوهستاني ب ) پست و هموار تقسيم مي شود .

نواحي كوهستاني : 

كوههاي استان از نظر زمين شناسي حاصل آخرين حركات كوهزايي دوران سوم و از كوههاي جوان مي باشند . اين كوهها به دو بخش عمده : 1- رشته كوه كپه داغ 2- رشته كوه آلاداغ تقسيم مي شوند .

مهم ترین قله استان، قله كوه شاه جهان موسوم به قله «كركزو» است كه ارتفاع آن از سطح دریا 3 هزار و 86 متر است و قله های مرتفع دیگر شامل قله سالوك (بخشی از آلاداغ) به ارتفاع 3 هزار و 10 متر واقع در جنوب غرب بجنورد حدفاصل شهرستان های (اسفراین- بجنورد) و قله موسوم به كورشوان (قله چوپان) در منطقه عشایری گلیل در نوار مرزی شمال شهرستان شیروان به ارتفاع 2 هزار و 967 متر است. قله های دیگری نیز وجود دارد كه نسبت به سه قله مزبور ارتفاعشان كمتر است.از دیگر قله ها می توان به قله های قرخود، هاور وتیغ بل، دوچنگ، یامان داغی و بزداغی در مانه و سملقان قشمار چنگه و چاه بیر، كیسمار، پتلگاه، بوزان، كونجخورد، آق كمر، سنجربیگ، زكریا، امام حاضر، آجان وبل مومن در شمال شیروان، قله های آخورداغ (اگری داغ) و باباموسی و بابابلند در بجنورد و ماسینو در منطقه مرزی گیفان- ساری گل، بهار و موری سنخواست در گرمه و جاجرم اشاره كرد.

مرتفع ترين نقطه أن قله شاه جهان در رشته كوههاي آلاداغ 3051 متر و پست ترين نقطه آن در روستاي تازه ياب در قسمت خروجي رودخانه اترك با ارتفاع 4000 متر از سطح دريا قرار دارد . ارتفاع متوسط استان 1326 متر از سطح دريا مي باشد .  

رشته كوه كپه داغ : اين رشته كوه در شمال استان واقع شده و بوسيله گسل عشق آباد ( گسل كپه داغ ) از دشتهاي پست تركمنستان و بوسيله رودخانه اترك و دشتهاي مانه و سملقان ، بجنورد ، شيروان و فاروج از رشته كوه جنوبي آلاداغ جدا مي شود .

اين ارتفاعات شباهت زيادي از نظر ساختار زمين شناسي با زاگرس دارند و وجود گسلهاي متعدد ساختار رسوبي ، نامتقارن بودن چينها ، فقدان فعاليتهاي آتشفشاني و وجود سنگهاي داراي درز و شكاف آن شرايط مساعدي براي ذخاير آب زيرزميني و منابع نفت و گاز ايجاد مي نمايد .

رشته كوه آلاداغ : اين ارتفاعات توسط دشتهاي مانه و سملقان ، بجنورد ، شيروان ، فاروج ، از رشته كوه كپه داغ جدا شده است . آلاداغ در غربي ترين منطقه در حوالي جاجرم بوسيله يكسري كوههاي كم ارتفاع به رشته كوهستاني شاه كوه البرز مي پيوندد . جبهه شمالي آلاداغ با يكسري پرتگاههاي گسلي به رود اترك و جبهه جنوبي آن از طريق گسلهايي با دشت جاجرم ارتباط پيدا كرده است .

آب و هواي استان :

خراسان شمالي عمدتاً از آب و هواي معتدل كوهستاني برخوردار است و انواع آب و هواي آن عبارتند از :

الف) آب و هواي سرد كوهستاني ( نواحي مرتفع آلاداغ و كپه داغ )

ب ) آب و هواي معتدل كوهستاني

( شهرستان هاي مانه و سملقان، بجنورد ، شيروان ، فاروج ، اسفراين و شمال شهرستان جاجرم )

ج ) آب و هواي نيمه بياباني ( كوهپايه اي ) بخشي از شهرستان مانه و سملقان و جنوب استان .

جاذبه هاي گردشگري :

يكي از عوامل موثر در توسعه اقتصادي مناطق مختلف در دهه هاي اخير توجه به جاذبه هاي گردشگري و افزايش درآمد و ايجاد اشتغال از اين راه مي باشد .

خراسان شمالي با داشتن پتانسيلهايي از قبيل : موقعيت جغرافيايي مناسب ، وجود قوميت هاي مختلف ، تمدن كهن ، غناي فرهنگي و منابع طبيعي مي تواند موقعيت ويژه اي در جذب گردشگر داشته باشد . قرار گيري اين استان در مسير زوار امام رضا (ع) كه از جاده كناره درياي خزر عبور و مرور مي كنند ، موقعيت ويژه اي ايجاد نموده كه در صورت برنامه ريزي و مديريت صحيح مي توان چشم انداز روشني در اين زمينه ترسيم نمود .

عبور ميليونها مسافر از حاده آسيايي عامل مهمي بوده كه شهري چون فاروج پس از انقلاب بتواند در سايه ارائه آجيل و تنقلات در كشور منحصر به فرد و ممتاز باشد .

جاذبه هاي گردشگري استان را مي توان به جاذبه هاي طبيعي و تاريخي فرهنگي تقسيم نمود .

جاذبه هاي طبيعي :

جنگلهاي انبوه و حفاظت شده قورخود در شهرستان مانه و سملقان ، پارك ملي سالوك و ساريگل در شهرستان اسفراين ، منطقه حفاظت شده گليل سراني شيروان و پناهگاه حيات وحش مياندشت در جاجرم از مناطق ديدني استان مي باشد .

مناطق كوهستاني : دره هاي سرسبز ، رودهاي پرآب ، درياچه پشت سدها ، آبشارهاي فراوان چون ايزي ، حميد بيار ، اوغاز كهنه ، اسطرخي و دره هايي چون بازخانه ، دركش ، هاور ، روئين ، گليان ، زوارم ، استاد ، خسرويه 

پارك جنگلي گوئينيك ، غارهايي چون بيدك ، گسك ، درق ، پوستين دوز ، گنج كوه و بخش كوچكي از صدها جاذبه مناطق كوهستاني استان مي باشد .

اين مناطق براي ورزشهاي زمستاني و كوهنوردي ، صخره نوردي و نيز بسيار مناسب مي باشند .

آبهاي معدني : اين آبها به دليل املاح و خاصيت درماني مي توانند بعنوان يكي از جاذبه هاي گردشگري استان به حساب آيد . از جمله مي توان به آب معدني ايوب پيغمبر در گيفان ، آب معدني بش قارداش در بجنورد ، مختومي در شيروان ، مهمانك در مانه و سملقان و حاج سست در اسفراين اشاره نمود .

جاذبه هاي تاريخي فرهنگي :

چنانكه قبلاً گفته شد بيش از 606 اثر تاريخي و محوطه باستاني در استان شناخته شده است كه از جمله آنها مي توان به قلعه جلال الدين جاجرم ، تپه ارگ ( تپه نادري ) شيروان ، شهر بلقيس در اسفراين ، آئينه خانه و عمارت مفخم در بجنورد ، آتشكده اسپاخوي مانه و سملقان ، مقبره بابا و بي بي در فاروج و اشاره نمود .

اماكن مقدس :

بقعه سلطان سيد عباس ( معصوم زاده ) در بجنورد ، خواجه علي ابن مهزيار در جاجرم ، امامزاده حمزه رضا شيروان ، امامزاده دلاور آشخانه ، امامزاده سلطان جعفر در روستاي سياه دست فاروج ، امامزاده احمدبن موسي در اسفراين و از جمله زيارتگاهها و اماكن مقدسه استان مي باشند .

موزه ها : 

موزه مردم شناسي شهر بجنورد و موزه حيات وحش رباط قره بيل ( جاجرم ) از موزه هاي موجود استان مي باشند 

صنايع دستي و آثار هنري :

قاليچه و پشتي تركمني ، گليم و جاجيم ، چادرشب ابريشمي ، كلاه كركي ، چارق دوزي ، پوستين دوزي ، زين سازي از مهمترين صنايع دستي استان محسوب مي شود كه نقش مهمي در جلب جهانگرد دارد . علاوه بر اين لباسهاي محلي و سنتي ( كردي و تركمني ) نيز اهميت خاصي دارند .

ورزش هاي سنتي :

انجام مسابقات ورزشي در استان خراسان شمالي از سابقه تاريخي زيادي برخوردار است كه مي توان به كشتي چوخه اشاره نمود . اين ورزش در استان از قدمتي 2500 ساله برخوردار است و علاوه بر اين وجود اسبهاي اصيل تركمن زمينه ورزش اسب دواني را فراهم نموده است .

راهها و ارتباطات :

راهها و سيستم حمل و نقل و ارتباطات مناسب زيربناي توسعه اقتصادي را در هر سرزمين تشكيل مي دهد . اگر راه و وسايل نقليه كافي وجود نداشته باشد ، امكان اتصال بين نواحي توليد و مصرف از بين مي رود و خصوصاً در مناطق دور افتاده روستايي كه استعداد خوبي براي توليدات كشاورزي دارند ، امكان بهره وري بهينه از استعدادهاي محيطي وجود نخواهد داشت .

راه مناسب ، سبب ايجاد تسهيلات در روابط شهر و روستا گرديده و سطح آگاهي جوامع روستايي را بالا مي برد . بدليل وسعت مناطق كوهستاني روستاهاي بسياري در استان وجود دارند كه از موقعيت مناسب توليدي برخوردارند ولي بخاطر نبود امكانات ارتباطي و حمل و نقل در انزوا قرار گرفته اند و اين مسئله روند رشد و توسعه استان را با مشكل مواجه خواهد ساخت .


مردم استان خراسان شمالی که متشکل از اقوام فارس ، کرد ، ترک ها ، نرکمن و ... می باشند ، با وحدت و یکپارچگی خاصی ، استان را به کانون وحدت قومیتها و مذاهب مختلف تبدیل کرده اند . جمعیت استان با ضریب جوانی 44درصد ( نسبت سهم سنین کمتر از 15 سال از کل جمعیت استان ) از نرخ باسوادی 5/76 درصد و پایین تر از 80 درصد متوسط کشور برخوردار است
جاذبه های استان خراسان شمالی در یک نگاه
جاذبه های مذهبی
آرامگاه شاهزاده عبدالرحمن خرق 
آرامگاه شاهزاده عبدالرحمن خرق در فاصله 62 کیلومتری جنوب غربی شهرستان فاروج در روستای خرق قرار دارد.

جاذبه های باستانی
آیینه خانه سردار مفخم 
بنایی که امروزه آیینه خانه مفخم نامیده می شود ، ساختمانی است رفیع و با شکوه که در شمال شهر بجنورد واقع شده است . آیینه خانه سردار مفخم از آثار منحصر به فرد عصر ناصری در مرکز شمال خراسان است که در گذشته داخل باغ بزرگی قرار داشته است و همراه ابنیه دیگر از جمله عمارت مفخم - دروازه ورودی حوض خانه - باغ فواره و کلاه فرنگی ، دارالحکومه مفخم را تشکیل می داده است .

جاذبه های تفریحی
بش قارداش 
بش قارداش یکی از جاذبه های طبیعی شهرستان بجنورد می‌ باشد که از لحاظ واژه به معنی پنج برادر می ‌باشد . که در ۷ کیلومتری شهر بجنورد ( مرکز استان خراسان شمالی ) در مسیر جاده بجنورد اسفراین می‌ باشد .

سد دوستی 
سد دوستی در مرز ایران و ترکمنستان و روی رودخانه مرزی هریرود در ۷۵ کیلومتری شهرستان سرخس در شمال شرق خراسان رضوی احداث شده ‌است.

بخش اوّل

استان قم

جغرافياي شهرستان قم

فصل اوّل

اوضاع طبيعي قم

1 - موقعيّت و حدود

شهرستان قمبين 50 درجه و 2 دقيقه تا 51 درجه و 27 دقيقه طول شرقي نصف النهار گرينويچ⁽¹⁾ و 34 درجه و 10 دقيقه تا 35 درجه عرض شمالي قرار دارد⁽²⁾.

شهرستان قم، مابين دهستان فشافويه، قريه بخش ري و كوير نمك و كاشان و دليجان، محلات و مشك آبادي اراك، تفرش و جعفرآباد ساوه قرار دارد. وسعت شهرستان قم، تقريباً هفت هزار كيلومتر مربع و قريب 1235 تمام كشور است و اين تقريب، از اين لحاظ است كه از سمت كوير و درياچه قم، تقريباً حد معيّني نمي توان برايش قائل شد.

سرزمين قم، جزء اراضي وسيع مركزي ايران است كه در عهد اوّل و دوم زمين شناسي در زير درياي عظيم تتيس قرار داشت و در عهد سوم، به واسطه حركات شديد تحت الارضي و چين خوردگي هاي آلپ و هيماليا كه درياي تتيس به چند قطعه تقسيم گشت، به صورت فعلي، درآمد و سازمان كوه خضر در جنوب شهر و فسيل هاي اطراف، مؤيّد اين نظريه است.

2 - كوه ها و مرتفعات

در مغرب و جنوب شهرستان قم، كوه هاي نسبتاً مرتفعي قرار دارد كه با شيب ملايم به سمت مشرق و شمال ادامه يافته، به كوير نمك و درياچه حوض سلطان ختم مي شود و مهمترين اين كوه ها عبارت اند از:

1) كوه تحت سرحوض: به ارتفاع 3193 متر، تقريباً در 47 كيلومتري جنوب شهر قم در بخش قهستان واقع است.

2) كوه خركِشته: به ارتفاع 2769 متر در 52 كيلومتري جنوب غربي شهر قم واقع در بخش خلجستان قرار دارد.

3) كوه آقانظر: به ارتفاع 2676 متر در 56 كيلومتري جنوب غربي شهر قم در بخش خلجستان قرار دارد.

4) كوه گلستان: به ارتفاع 1875 متر در 35 كيلومتري مغرب شهرستان قم دربخش خلجستان.

5 - كوه يزدان: به ارتفاع 1533 متر در يازده كيلومتري مغرب شهرستان قم واقع در بخش خلجستان.⁽³⁾

كوههاي ديگري نيز موجود است كه داراي ارتفاع كم تري هستند، بدين قرار:

1) در حوزه مركزي: كوه شاه جمال در چهار كيلومتري شهر، كوه خضر در پنج كيلومتري، كوه دو برادران در پنج كيلومتري، كوه نره داغي در شش كيلومتري. اين كوه ها از لحاظ طبيعي و معرفت الارضي داراي اهميّت فراواني هستند⁽⁴⁾ و هر ساله دانشجويان دانشكده علوم براي ملاحظه فسيل ها و بقاياي حيوانات قديمي كه در آنها متحجّر شده است، به قم مي آيند.

2) در بخش خلجستان: كوه فتوس و كوه نايه در 72 كيلومتري كوه شكاربند در 67 كيلومتري كوه آهو و كوه تفرش در 77 كيلومتري كوه كندرود و كوه سنجگان در 60 كيلومتري كوه سرخ ده در 68 كيلومتري و كوه زواريان در 56 كيلومتري.

3) در قهستان: كوه تيره در 36 كيلومتري كرمجگان (كرامت جُستگان) در 40 كيلومتري كوه وشنوه (بهشت نوه)در 45كيلومتري كوه فردو(فردوس)در 48 كيلومتري.

4) در اراضي رودخانه: كوه راوه در 50 كيلومتري، كوه حاجي آباد در 46 كيلومتري.

5) در قم رود: سفيد كوه منظريه و سياه كوه در 30 كيلومتري كوه گل تپه در 32 كيلومتري، كوه محمدآباد در 40 كيلومتري، كوه نمك در 20 كيلومتري، كوه شاهجرد در 32 كيلومتري.

6) در قنوات: كوه نمك در 28 كيلومتري.

3 - رودها

شهرستان قم از مناطق خشك كم آب است و رودهاي آن، قسمتي از سال، آب دارند. رودهاي اين سرزمين به شرح زير است:

1) رود ساوه يا قراسو يا زرّينه رود: از مغرب به مشرق جاري است. در محل پل دلاك به رود اناربار مي پيوندد.

2) رود اناربار يا رود قم يا قم رود: از جنوب شرقي به شمال شرقي جاري است. اين رود، از شهر قم مي گذرد و آب مصرفي قم را تأمين مي كند.

3) رود طغرود: از مرتفعات آشتيان سرچشمه مي گيرد و سه ماه از سال، آب دارد.

4) رود قاهان: از تفرش [در] مغرب خلجستان سرچشمه مي گيرد، فقط در بهار و در مواقع باراني آب دارد.

5) رود زاغه: از كوه هاي دستجرد سرچشمه مي گيرد و فقط در بهار استفاده زراعتي مي دهد.

6) رود نيم رود: از مرتفعات سنجگان سرچشمه مي گيرد و در تمام سال آب دارد، ولي بسيار كم گاهي زياد مي شود و توسط رود خشك زاغه به اناربار مي پيوندد.

7) رود برقان: در قهستان جاري است و دهات كرمجگان (كرامت جستگان) را مشروب مي كند و شعبه اي نيز از درّه دستجرد بهآن مي پيوندد و سپس به سمت سيرو و تيوند و صرم و خورآباد، متوجه مي شود.

4 - كوير نمك

در شرق قم قرار دارد و كف همان درياهاي خشك شده قديمي است كه به تدريج، آب آن ها تبخير شده و چون هوا خيلي خشك است، اختلاف درجه حرارت زياد است. فعلاً در روز، حرارت آن به 70 درجه و شب تا صفر درجه مي رسد. به همين علّت، كوه هاي آن [در] اثر اختلاف هوا متلاشي شده، به صورت شن و سنگريزه در آمده است. در موقع وزيدن باد،⁽⁵⁾ بخصوص در بعضي از مواقع با ذرّات نمك مخلوط با شن ماسه، هوا را تيره و تار مي كند، به قسمي كه در شهرهاي اطراف كوير، بعضي از روزها تاريكي به پايه اي مي رسد كه مجبور به روشن كردن چراغ مي شوند. شهرستان قم نيز از اين نعمت، برخوردار است و اكثر اوقات اين بادها سبب ناخوشي ها و ضرر بسيار براي انسان و نبات مي شود.

5 - درياچه حوض سلطان

درياچه كوچك (حوض سلطان) در شمال شهرستان قم، در شرق جاده قم - تهران، عبارت است از مردابي كه در اوايل دوران چهارم به بعد تشكيل شده و چون مكان پستي است، آب رودخانه هاي اطراف را دريافت كرده و به وضع كنوني در آمده و هيچ گاه نبايد اين درياچه را با درياچه هايي كه از بقاياي «نروژه» هستند، مانند درياچه رضاييه و بحر خزر، اشتباه نمود.

در سال 1230 شمسي (1850م) اشتال آلماني با قايق از روي درياچه قم براي تحقيقات زمين شناسي عبور كرد.⁽⁶⁾

شكل و وسعت درياچه با تغيير ميزان آبي كه به آن وارد مي شود، تغيير مي كند به همين جهت، نقشه هاي مختلفي كه از آن برداشته اند، هيچ كدام مشابه ديگري نيست. طول آن را هشتاد كيلومتر و عرض آن را سي كيلومتر نوشته اند، ولي اين اعداد، هميشه در تغيير است و فعلاً وسعتش كم و طولش از 25 كيلومتر متجاوز نيست.

چون آب هاي وارده در آن از اراضي شوره زار عبور مي كند، آب آن شور و بدطعم است. بيشتر سواحل اين درياچه از باتلاق، مستور است كه بارها در مواقع توفاني گله هاي گوسفند، قوافل ناآشنا را طعمه خود ساخته است. در قسمت جنوب درياچه، گياهي مي رويد كه آن را «گز» مي نامند و تا چندي پيش، سوخت اهالي قم را تأمين مي كرد. مراتع اطراف چراگاه، احشام و گله هاي حيوانات اهلي و وحشي و شتران دولتي است. آب و هواي اين منطقه، مالاريا خيز است و رودهايي كه به اين درياچه مي ريزند، از اين قرار است:

1) زرّينه رود يا قره سو، 2) ابهررود يا رود شور، 3) رود كرج، 4) حبله رود، 5) جاجرود

6 - درياچه قم

درياچه قم امروز تقريباً به درياچه حوض سلطان متّصل مي باشد و در بسياري از نقشه ها، اين دو درياچه را يك درياچه نشان مي دهند و بعضي ها فكر مي كنند كه در واقع، درياچه حوض سلطان همان درياچه قم است.

در حالي كه درياچه قم بيش از صد سال از عمرش نمي گذرد و به واسطه شكستن سدّ ساوه به وجود آمده است. در مواقعي كه آب درياچه ها زياد مي شود، اين دو درياچه به هم نزديك مي شوند و در مواقع كم آبي كاملاً جدايي حاصل مي كنند، به طوري كه از جاده قم در محل «كوشك نصرت» كه كاملاً به درياچه ها مسلّط است، اين دو درياچه، مجزّا از هم ديده مي شوند.

مرحوم اتابك ميرزا علي اصغر خان، صدر اعظم قاجار كه مايل بود جاده قديم قم كه از كنار درياچه حوض سلطان مي گذشت، متروك شود، با لينچ انگليسي مقاطعه كار، قراردادي بست و او جاده فعلي قم را احداث كرد و سد ساوه را شكست و آب هاي پشت سدّ ساوه، درياچه فعلي قم را به وجود آورد كه جاده سابق را مسدود كرد و گاهگاه، نزديك به درياچه حوض سلطان مي شود.

در وسط دو درياچه، بقاياي يك قصر قديمي به نام «عين الرشيد» و خرابه هاي يك قلعه و يك كاروانسرا به نام «ريو» و «دير» كه قريب به بيست هزار متر مساحت دارد، ديده مي شود كه منزل كاروان ها و مسافرين جاده سابق بوده است و گاهگاه كه آب زياد مي شود، قسمتي از اين خرابه ها را فرا مي گيرد.

7 - آب و هواي قم

شهرستان قم به علّت قرار داشتن در كنار كوير و دور بودن از دريا و فقدان كوهستان مهم، داراي هوايي متغيّر است كه قسمت هاي كوهستاني مانند دهستان درّه و دهستان دستجرد و دهات علياي بخش قهستان، سردسير و خوش آب و هوا، و قسمت هاي بلوك راهجرد و سرداب، سردسير و معتدل، و نواحي قنوات و قم رود و اراضي كنار رودخانه، گرمسير است. آب اين شهرستان، چنان كه قبلاً اشاره شد، كم و فقط موقعي كه مازاد رطوبت و ابرهاي اقيانوس اطلس و درياي مديترانه از مغرب به اين سرزمين برسد، باران هايي فرو مي ريزد و اين رطوبت، بوسيله باد شمال غرب به ايران مي رسد كه شش صدم از طوفان هاي اقيانوس اطلس را به ايران آورده و از مهرماه تا ارديبهشت، پس از عبور از درياي مديترانه و درياي سياه به ايران مي وزد و بارندگي زمستان و بهار داخل فلات ايران را سبب مي شود؛ ولي چون كوه هاي غربي ايران در مقابل اين باد، اولين سد را تشكيل مي دهند، بارندگي در آن جاها زيادتر از نواحي شرقي اين كوهستان ها مانند قم و كاشان مي باشد.

علاوه بر اين، چون در بيشتر از مواقع سال، بادهاي خشك شديدي در اين شهرستان مي وزد، مقدار رطوبت در هوا، خيلي كم و شدّت تغييرات درجه حرارت، بيشتر مي شود.

كمي آب و خشكي هوا در بعضي از تابستان ها بجايي مي رسد كه حتي آب قنات ها هم خشك مي شود و تمام بهاره كاري ها از بين مي رود. به همين جهت، خسارات عمده اي به رعايا وارد مي شود و در شهر قم، در بعضي از تابستان ها، مطلقاً آب ريختن پيدا نمي شود و حوض ها و آب انبارها به سرداب ها مبدّل مي شود و مردم براي آب خوردن هم در زحمت هستند.

عمده احتياجات آبياري اين شهرستان را بايد رود اناربار مرتفع كند⁽⁷⁾ و از همين رو، بين زارعين قم و دهات كه در قسمت هاي بالاتر از اين رودخانه استفاده مي كنند، از زمان هاي سابق، قراردادها و معاهده هايي موجود بوده كه طبق آن، آب با روش عادلانه تقسيم مي شد و اين قراردادها گاهي به امضاي پادشاه وقت نيز مي رسيد؛ ولي در اين اواخر، اغلب تقسيم آب با نزاع و دعوا توأم بوده است.

آب قراي كوهستاني، شيرين و گواراست ولي آب قنات ها در قسمت هاي قنوات و قم رود، لبْ شور است و هر قدر به كوير نزديك تر شود، شورتر مي شود.

هواي قم در تابستان، گرم و گاهي شدت سوزندگي بادها به جائي مي رسد كه گويي دري از جهنّم به روي آن باز شده است و گرمايي از نوع حرارت عربستان، ايجاد مي كند. در قم، عقرب زياد است و نوعي از آن كه سياه و درشت است و ظاهري وحشت انگيز دارد، خيلي خطرناك است و كمتر سالي است كه تلفات عقرب زدگي نباشد⁽⁸⁾.

گرمي هوا و فراواني پشه و كمي آب در تابستان، آسايش را از مردم سلب مي كند، ولي دو ماه اول بهار و همچنين قريب دو ماه از پاييز، اعتدال هوا نسبتاً بد نيست و اگر از تابستان هاي قم صرف نظر كنيم و همچنين بادهاي آميخته با گرد و غبار ناشي از وجود كوير در نزديكي آن كه در بعضي اوقات، خاصه در بهار و پاييز در اين شهرستان مي وزد، ناديده بگيريم، مي توانيم قم را جزء نقاط معتدل به شمار آوريم.

زمستان قم روي هم ملايم تر از شهرستان هاي مجاور (تهران، اراك، محلات) مي باشد؛ ولي ندرتاً هوا سرد مي شود و بادهايي از نوع باد مناطق منجمده در آن مي وزد. در پنجاه سال اخير، دوبار اين اتّفاق افتاده و از آن بادهاي بسيار سرد، درجه حرارت را تا منهاي 15 درجه تنزّل داده است.

زمستان 1327 درخت هاي انار و انجير را به كلي خشك كرده و خسارات فراوان وارد ساخت.

8 - مراتع

بهترين مراتع در قم در حاشيه كوير، حدود «مسيله» واقع است كه از جنگل گز و علف پوشيده [است و] چراگاه عمده آن حدود مسيله، قُرق سيف و نارنج قلعه است. ايلچي ارتش در زمستان به قرق سيف آورده مي شود و شترهاي دولتي پيوسته از اين مراتع استفاده مي كنند.⁽⁹⁾

شكارهاي وحشي از قبيل گورخر و آهو مخصوصاً در زمستان بسيار ديده مي شوند.

اغنام و احشام ايل كلكو نيز از قسمتي از اين مراتع استفاده مي كنند.⁽¹⁰⁾

پي نوشت:

1) شهر قم در جنوب غربي درياچه حوض سلطان واقع شده و طول شرقي اش از نصف النهار گرينويچ 50 درجه و 53 دقيقه و عرض شمالي اش 34 درجه و 37 دقيقه است.
2) ارتفاع شهر قم از سطح دريا 930 متر و 270 متر از تهران، پست تر است.
3) اين كوه در قديم، موقعيت مذهبي داشته و آثار و علايم دين زردشت، هنوز هم در آن پيداست.
4) در دوران سوم، قسمت مهمي از نواحي اطراف قم به واسطه درياي بزرگ مديترانه مركزي پوشيده بوده است. رسوبات و ته نشست هاي درياي مزبور، اكنون در اطراف كوه هاي شاه جمال، نره داغي، دوبرادران، خضر، كيلويه و ساير كوه هاي شهرستان قم ديده مي شود. آثار مزبور، همان ysesو marne و كالكر (سنگ آهك) و بعضي اوقات، سنگ هاي گچي و سنگ هاي نمكي مي باشد كه متعلق به دوره ميوسن از دوران سوم است. رسوبات نامبرده را هر كجا كه ديده شوند، طبقات پوشش نفت مي باشند. عموماً اساتيد زمين شناسي انگليسي، قسمتي از طبقات نامبرده را به نام «طبقات فارس» موسوم كرده اند. در زير طبقات گفته شده سنگ هاي آهكي محتوي مخازن نفت، ديده شده است (چنان كه امروز، نفت موجود در زير اين طبقات در قم، مؤيّد اين مطلب است). به طور كلّي، رسوبات درياي ميوسن در اطراف قم، از چندين قسمت تشكيل گرديده، از اين قرار:
الف. در زير تمام تشكيلات ميوسن اطراف قم، مارن هاي خاكستري و طبقات سنگ گچ و كنگلومرا شناخته شده.
ب: در روي طبقه گفته شده و در زير تشكيلات ميوسن قم، سنگ ماسه هاي سبز رنگ و آهك هاي ماسه دار ديده مي شود كه محتوي فسيل خارپوستاني از فاميل كليپاستريدو و بخصوص جنس اسكوتلا سوبرو توندا مي باشد.
ج: در روي طبقه نامبرده، رسوبات مارني و آهكي وجود دارد كه به طور وفور، داراي فسيل روزانه داراني از فاميل اربتيومديد مي باشد، مخصوصاً جنس معروف لپيد و سيكلينا در نزديكي شاه جمال. تا به حال از جنس نامبرده، دو گونه معروف ليپه و سيكلينا ديلاتاتا و آلفانتيكا ديده شده است.
د. در روي تشكيلات مارني محتوي لپي دوسيكلن، باز تشكيلات مارن هاي نمك دار و مارن هاي ماسه دار به رنگ خاكستري و سنگ گچ سبز رنگ گذاشته شده است.
ه. بالاخره در روي تمام تشكيلات فوق الذكر، مارن هاي سبز رنگ ديگري قرار گرفته كه داراي دوكفه اي هاي فراوان است و از آن جمله، مي توان جنس معروف «پكتن» را نام برد، خصوصاً گونه فراوان آن «پكتن تيتري» در تمام مارن هاي سبزرنگ، وجود دارد. تشكيلاتي كه شرح داده شد، به طور كلّي بوسيله استادان زمين شناسي انگليسي به نام «گروه دريايي» ناميده شده است. علماي زمين شناسي، قبلاً تصور مي كردند كه زمين هاي اطراف قم، متعلّق به آشكوب آكي تاين دوره ميوسن باشد، ولي با پيدا شدن فسيل هايي از نوع «پيرولاكونديتاوپكتن بورديكالنسيس» كه در نواحي برلو (burlo) در فرانسه ديده شده است، ته نشست هاي قم را به آشكوب فوق نسبت مي دهند. به طور كلّي نتيجه مي شود رشته دريايي مديترانه مركزي يا فروژه، در دوره ميوسن زمينهاي اطراف قم را احاطه مي كرده. نوع ته نشست هاي اطراف قم، بدين گونه است:
1- كوه هاي شاه جمال، از مارن است. فسيل هاي به دست آمده لپيد و سيكلينا، گونه هاي معروف آن آلفانتيكا و ديلاتاتا و نمونه هايي از مرجان هاي شش تيغه اي تيز ديده شده است.
2- كوه نره داغي در دامنه جنوبي كوه خضر، به صورت يك مخروط خوابيده كه قاعده اش شرقي و رأس آن، غربي است قرار دارد. جنس رسوبات آن، سنگ ماسه، سنگ آهك و سنگ گچ و مارن [است ]كه سنگ گچ و آهك آن، استخراج مي شود. فسيل هاي آن، جنس اسكوتلا، گونه معروف آن؛ سوبروكوندا نمونه هائي از فاميل اسپاتاثره، جنس پكتن گونه تيثري و گونه تازيكروس فلابلي پكتن كه فسيل شخص اناژ بوردي گالين است و از فاميل كردستاسه، جنس بالانوس و همچنين نمونه هايي از مرجان هاي شش تيغه اي به طور وفور ديده شده است.
3- كوه هاي دوبرادران در شرق و جنوب شرقي كوه خضر. جنس سنگ هاي ماسه مارن كنگلومرا، نوع فسيل، جنس لوسينا، جنس اسكوتلا و جنس پكتن.
4- كوه كيلويه در 36 كيلومتري جنوب شرقي، جنس سنگ ها، سنگ آهك و سنگ ماسه و نوع فسيل، تقريباً همان فسيل هاي نامبرده بالا [است ] و علاوه بر آنها در اين ناحيه، آثار فراواني از ماهيان دوران سوم از دسته «سلاسين»ها ديده مي شود؛ مخصوصاً دندان لامثه ديده شده است.
5) در مواقع وزيدن باد در كوير، توده هاي عظيم شن، مانند امواج دريا به حركت درآمده، تشكيل تپّه ها و ماهورهاي موقّتي مي دهد كه گاهي ارتفاعش به چهار متر و طولش به چندين كيلومتر مي رسد و محل آنها دايم در تغيير است و به همين علّت به آنها «ريك روان» مي گويند و اغلب، سبب گمراهي و هلاكت مسافرين قوافل مي شود. در اين دشت وسيع، جانور و گياهي جز به ندرت، ديده نمي شود و در كوير نمك، انواع معادن از طلا و نقره و مس و سرب و پنبه كوهي و آهن و زغال و لاجورد و غيره نشان داده اند كه بيشتر اين معادن در اطراف انارك قرار دارد.
6).چون سطح مخازن نفتي را معمولاً پوششي از نمك و گچ مي پوشاند، روي اين اصل، عده زيادي از علماي زمين شناسي را عقيده بر آن است كه زير گنبدهاي نمكي، وجود منابع نفتي حتمي است (يكي از دلايلي كه وجود نفت را در منطقه البرز قم ثابت كرد همين اصل است) و شايد مسافرت اشتال، زمين شناس آلماني از روي درياچه قم و تحقيقات وي در آن حوالي، اين فن را در وي قوي كرده باشد.
بالاخره در سال 1318 شمسي توسط چند نفر آلماني از طرف كمپاني هاي ايراني و آمريكايي دو چاه در اطراف كوير نمك، حفر شد كه جنبه آزمايشي داشت. پس موضوع تحقيق و بررسي در اطراف منابع نفتي قم تا سال 1327 به تعويق افتاد تا اين كه در سال 1328 و 1329 هيئت هايي مركّب از چند نفر سويسي به اتفاق مهندسين ايراني به منطقه البرز قم آمده، مطالعات خود را شروع كردند. در مهرماه همان سال، اولين عكس هوايي از محل مذكور، گرفته شد و در فروردين 1331 جاده سازي و حفّاري در آن ناحيه آغاز گرديد و با حفر چاه شماره 1 و خروج كمي گازهاي نفتي از دهانه آن وجود نفت محرز و محقق گشت. لذا چاه هاي بعدي حفر شد تا بالاخره چاه شماره 5 در عمق 2650 متري به حدّ فاصل نفت و گار برخورد كرد. گاز مخلوط با نفت با فشار زياد با ارتفاع تقريباً صد متر از دهانه آن فوران نمود؛ ولي به علّت اين كه استفاده از چاه مزبور ميسّر نبود، آن را با زحمات زياد و مخارج فراوان، مسدود نمودند تا با حفر چاه هاي بعدي از منابع سرشار نفت اين منطقه استفاده شود.
7) آب مشروب شهر به وسيله سه رشته قنات، تأمين مي شود و سهمي نيز از رودخانه مي برد.
قنات اوّل كه به نام «قنات شور» معروف است آبش شور و وقف نامه آن بر سنگي حك شده و در بالاي راهرو صحن كهنه به مدرسه فيضيه نصب است و دو قنات ديگر، يكي قنات ميرزا ابوالقاسم و ديگري قنات حاجي يوسف است و علاوه بر قنات هاي نامبرده شهر در هر نوبت، پنج و شش آب كه تفصيل آن خواهد آمد - از آب رودخانه سهم مي برد كه معروف به آب خير و عطاست. آب مشروب شهر در آب انبارهاي بزرگ كه از جانب خيّرين ساخته شده، ذخيره مي شود و اين آب انبارها از لحاظ بهداشتي بسيار تميز است؛ زيرا اغلب سالي يك بار، آن هم در زمستان آب مي گيرند؛ به علاوه در طول مدّت محتويات آن ته نشين مي شود و در تابستان، آبي است سالم و گوارا و بسيار خُنَك و اگر وجود اين آب انبارها نباشد، مقاومت در مقابل گرماي تابستان با فقدان يخ و كمي آن، امكان پذير نيست. ميوه جات نسبتاً فراوان قم، انار و انجير است. گوجه، هندوانه و خربزه نيز فراوان است.
8) سمپاشي در سال 1328 در قم به عمل آمد و به مقدار قابل ملاحظه اي از اين جانور، كم شد و فعلاً عقرب زدگي در قم كم است.
9) اگر روزي تربيت اسب و گاو [را] به معني و مفهوم تربيت بخواهند عملي كنند، مراتع مسيله موقعيت قابل ملاحظه اي خواهند داشت.
10) مراتع زمستانه در قم عبارت است از مراتع خلج كه طولش در حدود 45 كيلومتر و عرض آن نُه كيلومتر متجاوز است و در نقاط مختلف به نام هاي چاله هفته، تكيه، طرلاب، كاسوا عباس آباد، كاروان سرا سنگ موسوم است و سرآمد كليّه اين مراتع، مراتع قشلاقي طرف عباس آباد است.
وضع طبيعي و جغرافيايي اين مراتع، طوري است كه دامنه هاي آن در زمستان،[در] معرض تابش آفتاب قرار دارد، به طوري كه در زمستان، هيچ وقت گوسفندان بيش از پنج روز متوالي آذوقه دستي خور نمي شوند و حتي در زمستان 1327 اين رقم فقط به نُه روز رسيد. حق التعليف در اين مراتع گران و هر گوسفندي كه پاييز بسمت اين مراتع مي رود، چهارده تا بيست ريال بايد حق المرتع (باج) بپردازد، اعم از اين كه پنج روز چرا كند يا پنج ماه.

دشتهاي استان
 استان قم به طور کلي سرزميني نسبتا هموار است و از دشتهاي پهناوري با ارتفاع متوسط کمتر از 1500متر تشکيل شده است. مهمترين دشتهاي استان عبارتند از :

1. دشت قم: اين دشت مهمترين دشت استان قم به حساب مي آيد و به واسط رود قمرود و شعب آن مشروب مي شود و به لحاظ کشاورزي و صنعت نيز مهم اسن. رشت و توسعه قم در اين دشت صورت گرفته است.

2. دشت سلفچگان و نيزار اين دشت در جنوب غرب استان واقع است و رود قمرود از ميان آن مي گذرد در شرق اين دشت ارتفاعات اردهال و در غرب آن کوه سخت حصار قرار دار.

3. دشت گازران (جعفريه): دشت گازران در شمال غرب استان واقع است و از لحاظ کشاورزي داراي اهميت زيادي است

4. دشت کهک: اين دشت در غرب استان واقع است و توسط رودهاي مختلف مانند وشنوه، فردو و دره باغ مشروب مي شود

5.دشت خلجستان: اين دشت در غرب استان واقع است و توسط رودهايي همچون دستجردو مرواريدر مشروب مي شود ارتفاع اين دشت بر خلاف ديگر دشتهاي استان قم بيش از 1500متر است.

6. دشت مسيله در شرق استان قم دشت مسيله قرار دارد شيب اين دشت به طرف درياچه فصلي نمک است دشت مسيله ارتفاع کمي دارد به طوري که پست ترين نقطه استان است و ارفاع آن از سطح دريا 795متر است. رودهاي متعددي که اغلب آنها فصلي هستند از اين دشت عبور مي کنند و وارد درياچه فصلي نمک مي شوند قمرود و رود مسيله و قره چاي از جمله اين رودها هستند

 توجه به وضعيت چينه شناسى قم، استان قم در خط القعر استانهاى مجاور واقع شده است که وجود ارتفاعات در قسمت جنوب و جنوب غربى باعث پيدايش آب و هواى نيمه مرطوب و کوهستانى و روستاهاى سرسبز گشته است. از مهم ترين ارتفاعات استان می‏توان به کوه سخت حصار، کوه آله، کوخ تخت سرحوض، کوه کلاه قاضى، کوه خضر، کوه دو برادران، کوه وليجا، کوه گلستانى و کوه آقانظر اشاره کرد و کوه هاى ديگرى هم در اطراف قم قرار گرفته اند که داراى ارتفاع چندانى نمی‏باشند و عبارتند از : کوه تيره، کوه کرمجگان، کوه وشنوه، و کوه فردو (برف انبار)از ديگر کوههاي پست که در ميان دشت قمرود و درياچه حوض سلطان وجود دارد و حايل ميان درياچه و قم (دشت قمرود و البرز) کوههاي کاج است که تا منظريه امتداد دارد که کم ارتفاع است بلند ترين آنها نزديک روستاي باستاني کاج است و ميل سلجوقي صفرعلي و بابا بک در آن قرار دارد از ديگر کوه هاي اين بخش مي توان از کوه سفيد، سپه رستم و کوه سياه نام برد.

کوه دو برادران و کوه خضر: اين مکان افزون بر نزديکي به جمکران داراي جاذبه مناسبي براي ورزش است که در روزهاي تعطيل پذيراي کوهنوردان است علاوه بر مورد ياد شده کوه خضر داراي مسجد و حرم شهداي گمنام است که در قسمت مکانهاي مذهبي به ان اشاره خواهد شد. با توجه به ورود مسافر به کوه خضر جهت عبادت در مسجد امکانات سرويس بهداشتي و جديدا در حال کاشت نهال در منطقه اقدام شده است

کوه دو برادران

 کوه خضر نمای بیرونی